جنگ شش روزه که از 5 تا 10 ژوئن 1967 رخ داد، یکی از مهم ترین درگیری های نظامی منطقه بود که بین اسرائیل و اتحاد کشور های عربی اتفاق افتاد. جنگ شش روزه با حمله پیشدستانه اسرائیل به همسایگان عرب خود آغاز و پس از شش روز با پیشروی غیر منتظره آن تا صحرای سینا، کرانه باختری و بلندی های جولان به پایان رسید؛ و مساحت اسرائیل در این جنگ سه برابر شد.
نیرو های اسرائیلی پس از تصرف بیت المقدس
مقدمه جنگ شش روزه
دلایل درگیری
در 1956 یک درگیری ژئوپلیتیک بین مصر و بریتانیا و فرانسه و اسرائیل رخ داد که دلیل آن اقدام جمال عبدالناصر رهبر مصر مبنی بر ملی کردن کانال سوئز بود. 5 سال پس از نهضت ملی شدن نفت ایران که به گفته خود ناصر مصدق یکی از الگو های او برای ملی سازی کانال بوده و وی همچنین از مصدق تعریف و تمجید های زیادی هم کرده بود. مصدق نیز بعدها در یک سخنرانی کانال سوئز را حق مردم مصر مینامد و از نهضت ملی شدن کانال برای مصری ها توسط ناصر حمایت میکند.
جمال عبدالناصر یکی بزرگ ترین و محبوب ترین رهبران جهان عرب بوده و شما بشنو همچنان هست، که برای اولین بار ایده های پانعربیسم را پایه گذاری کرد و تلاش برای اتحاد ملت های عرب را مبنای کار خود قرار داد. نام عجیب «خلیج عربی» نیز از زمان ناصر و توسط او برای اولین بار برای خلیج فارس مطرح شد. موضوع زندگی وی، خود مطلبی جذاب و خواندنی دیگر است که بعدها به آن خواهیم پرداخت.
سوئز در 1956 پیش از جنگ سوئز و جنگ شش روزه
️بحران سوئز
پس از ملی شدن کانال سوئز توسط جمال عبد الناصر، بریتانیا و فرانسه همراه با اسرائیل عملیاتی نظامی مشترک را بر علیه مصر آغاز کردند که در 29 اکتبر 1956 با حمله اسرائیل به شبه جزیره سینا و فتح آن در 3 روز آغاز شد. چند روز بعد نیرو های بریتانیا و فرانسه نیز در نزدیکی کانال سوئز چتر باز پیاده کردند و در پی آن برای اولین بار پس از جنگ جهانی دوم آمریکا و شوروی باهم علیه این حمله موضع گرفتند و همنظر بودند تا جلوی بریتانیا، فرانسه و اسرائیل را بگیرند و در نهایت با فشار این دو ابر قدرت، نیرو های مهاجم از خاک مصر خارج شدند.
در پی این بحران موقعیت جمال عبدالناصر در جهان عربی و ایده های پانعربیسم او قوی تر شد، نفوذ بریتانیا و فرانسه را کاهش داد و همچنین جرقهای شد در میان انبار باروت برای تنفر بیشتر جهان عرب از اسرائیلی ها که یکی از مقدمات جنگ شش روزه بود.
نحوه حمله اسرائیل به مصر در جنگ سوئز
️اتحاد سوریه و مصر
در 1958 با هماهنگی های جمال عبدالناصر و ایده های اتحاد جهان عربیش، وی توانست جمهوری متحده عربی را با یکی شدن سوریه و مصر تشکیل دهد که به رهبری خود جمال بود و هدف آن ایجاد یک کشور عربی واحد بود. با وجود این که این اتحاد در 1961 و با جدایی جمهوری سوریه از بین رفت این عمل باعث ترس بیشتر اسرائیل از جمال و ایده های او شد و یکی دیگر مقدمات جنگ شش روزه را فراهم ساخت.
️بحران تنگه تیران
مصر در 22 مه 1967 تنگه تیران را به صورت تمام و کمال به روی کشتی های اسرائیلی بست و اسرائیل آن را اقدامی نظامی علیه منافع خود تلقی کرد. انسداد این تنگه برای اسرائیل یکی دیگر از عوامل تنشآفرین پیش از جنگ شش روزه بود.
موضع گیری های جنگی
در 1967 و به رهبری جمال عبدالناصر، اتحادی نظامی میان اردن، مصر و سوریه شکل گرفت. هر سه این کشور ها در مرز اسرائیل نیروی نظامی مستقر کردند و تمام مرز اسرائیل پر از سرباز ها و تجهیزات اعراب شده بود. ناصر به گفته خودش قصد داشت بزرگترین دشمن اتحاد کشور های عربی را از بین ببرد و با اتحاد نظامی سه کشور عربی که در آن زمان قوی ترین ارتش های جهان عرب به شمار میرفتند قصد داشت به این هدف خود برسد. همچنین مصری ها و سوری ها گروهک های فلسطینی درگیر در شمال را نیز تقویت کردند و سال پر زد و خوردی را در 1966 برای اسرائیلی ها رقم زدند.
در ساعت 10 صبح روز 16 مه سال 1967 فرمانده نیرو های سازمان ملل مستقر در صحرای سینا نامهای از ارتش مصر دریافت کرد که طی آن اعلام شده بود، با در نظر گرفتن آماده شدن نیرو های ارتش مصر و سوریه برای اقدام علیه اسرائیل، نیرو های سازمان ملل باید این منطقه را ترک کنند و در 18 مه نیرو های هندی و یوگسلاویایی از منطقه خارج شدند و نیرو های ارتش سوریه، اردن و مصر لب مرز اسرائیل موضع گیری کردند. موضوعی که دلیلی دیگر برای ترس اسرائیلی ها و حمله پیش دستانه آنها برای جنگ شش روزه بود و باعث شروع جنگ شش روزه شد.
آغاز جنگ شش روزه
پس از بسته شدن تنگه تریان و موضع گیری سربازان اتحاد عربی، اسرائیل هشدار داد که در صورت بسته ماندن این تنگه اسرائیل آن را اقدامی کاملا علیه منافع اسرائیل و جنگ طلبانه قلمداد خواهد کرد و پس از اقدامات مصر جهت بسته نگاه داشتن تنگه و قبول نکردن پیشنهادات امریکا و چند کشور دیگر برای ارائه راه حل دیپلماتیک، اسرائیل حملات هوایی خود را در 5 ژوئن 1967 آغاز کرد و بدین ترتیب جنگ شش روزه آغاز شد.
300 فروند هواپیمای اسرائیلی به قصد نابودی کامل نیروی هوایی اعراب شامل 970 فروند هواپیمای جنگی در جنگ شش روزه آماده شدند. از مهم ترین تجهیزات نیروی هوایی مصر میتوان به جت مافوق صوت مدرن میگ 21 شوروی اشاره کرد که در آن زمان اخرین محصول کمپانی مشهور میگ شوروی بود و پیشبینی میشد در این جنگ یعنی جنگ شش روزه تاثیر شگرفی بگزارد. البته از دیگر نگرانی های بزرگ اسرائیل 30 فروند بمب افکن دو موتوره توپلوف 16 ارتش بود که توان بمب ریزی بسیار بالایی داشت و به گفته خود فرماندهان اسرائیلی توان شخم زدن زمین های اسرائیل در چند ساعت را داشت و از دیگر نگرانی های آنها در جنگ شش روزه بود.
جنگنده میگ 21 ساخت اتحاد جماهیر شوروی
فتح آسمان مصر در جنگ شش روزه
نیروی هوایی اسرائیل با کد فوکِس (focus) در ساعت 7:45 صبح در روز 5 ژوئن به پرواز در آمد و با حدود 200 فروند جنگنده، یک حمله سراسری را آغاز کرد و باقی جنگنده ها که 12 عدد بودند، برای دفاع از خاک اسرائیل در کشور باقی ماندند.
در ابتدای جنگ شش روزه اسرائیل، بسیار مصری ها را دست بالا گرفته بود و آماده شده بود که در دو مرحله نیروی هوایی مصر را زمین گیر کند، اما پس از برخورد با استحکامات سبک مصری ها در فرودگاه های صحرای سینا، آنها در همان عملیات اول موفق به زمین گیر کردن اکثریت نیروی هوایی مصر شدند.
پس از آن اسرائیل دست به پرواز بر روی مدیترانه و دریای سرخ برای قطع کردن شبکه دفاع هوایی مصر زد تا آنها را گیج کند. مصر تعداد زیادی رادار و آتش بار موشکی سام2 از شوروی ، پیش از جنگ شش روزه دریافت کرده بود و خلبانان اسرائیلی که آموزش دیده خلبانان امریکایی جنگ ویتنام بودند، میدانستند که پرواز در ارتفاع کم زیر افق رادار باعث میشود آتش بارها و موشک های ضد هوایی مصر یا دیر و یا به طور کل متوجه جنگنده های اسرائیلی نشوند و این تاثیر به سزایی در جنگ شش روزه گزاشت.
به گزارش خلبانان اسرائیل حاضر در جنگ شش روزه، تعداد جنگنده های آزاد روی باند های فرودگاه پایگاه های مصر به قدری زیاد بود که آنها به راحتی و پس از بمباران با گلوله های جنگنده های میسترال، سوپر میسترال، اورگال و میراژ 3 خود باقی مانده جنگنده های روی زمین را از بین بردند.
هواپیما های مصری نابود شده روی باند فرودگاه در شروع جنگ شش روزه
در این حمله 11 پایگاه هوایی مصر هدف قرار گرفت و تنها چیزی که مانع هواپیما های اسرائیلی بود اتمام سوخت و مهمات بود، که البته آنها پس از بازگشت به پایگاه و پر کردن تسلیحات خود دوباره در عرض 45 دقیقه برگشتند و 14 پایگاه دیگر را مورد حمله قرار دادند و سپس برای بار سوم نیز این کار را تکرار کردند.
عملیات های هوایی اسرائیل در جنگ شش روزه شگفتآور بود. اسرائیلی ها برنامه داشتند طی 8 الی 9 ساعت برای مصر تنها اختلال هوایی ایجاد کنند، ولی در عمل مصر در همان دور اول حمله و در 3 ساعت 338 فروند جنگنده همراه تمام یگان توپولوف و مقدار زیادی هواپیمای بمب افکن و ترابری به همراه 100 خلبان را از دست دادند. در مقابل اسرائیل تنها 19 فروند جنگنده از دست داد که تنها 2 فروند آن در داگ فایت (رزم هوایی) از بین رفت و 13 عدد از آن توسط ضد هوایی های شوروی از بین رفت.
عملا تا نیمه شب روز پنجم ژوئن ارتش اسرائیل تنها 26 هواپیمای خود را از دست داده بود ، درحالی که 416 فروند از هواپیما های اعراب را نابود کرده بودند . کاربردی ترین نیروی هوایی اعراب در این جنگ هارا میتوان نیروی هوایی عراق دانست که از باقی عملکرد بهتری داشت و حیفا ، تلاویو و تاسیسات اطرافش را مورد هدف قرار داد ، هرچند که اسرائیل به سرعت آن را تلافی کرد و یکی از بمب افکن های عراق نیز در این حملات از بین رفت.
موشک های پدافند ضد هوایی سام 2 اتحاد جماهیر شوروی استفاده شده توسط اعراب در جنگ شش روزه
اشغال صحرای سینا در جنگ شش روزه
در ساعت 5 عصر روز 5ام ژوئن و در اولین روز از جنگ شش روزه، با اطمینان از زمین گیر شدن نیروی هوایی مصر، ارتش اسرائیل از روی صحرا و شن های آن (جایی که مصری ها به هیچ عنوان توقع حمله اسرائیل از آن ناحیه به دلیل شرایط بد حرکت تجهیزات را نداشتند.) یورش خود را به صحرای سینا آغاز کرد .
ژنرال دایان گیویش مسئولیت ارتش جنوب با 24600 سرباز در مقابل ارتش 250 هزار نفری اعراب (که شامل 100 الی 160 هزار مصری – 75 هزار سوری و 55 هزار نفر اردنی بود) را به عهده گرفت و شروع به حرکت های غافلگیرانه از طریق صحرا باری دور زدن خط مقدم دشمن کرد و مقدار زیادی از نیروی مصر را در خط مقدم مرزی مصر و اسرائیل محاصره کرد. البته ارتش جنوب اسرائیل تنها با مقدار کمتری از ارتش اردن و تمام ارتش مصر جنگید و نبرد با ارتش اصلی اردن و مصر به ارتش های شمال و شرق سپرده شد.
نقشه حملات اولیه اسرائیل در جنگ شش روزه و پیشروی در صحرای سینا
پیشروی بیشتر در سینا
نیروی زمینی مصر در روز اول عملیات در جنگ شش روزه شامل 7 لشکر شامل چهار لشکر زرهی (متشکل از تانکهای شوروی)، دو پیاده و یک مکانیزه بود که از حدود 100 هزار سرباز به همراه 900 الی 950 تانک و 1100 نفربر زرهی و 100 توپ تشکیل شده بود. در جنوب و صحرای سینا مصری ها لشکری مجهز به تانک های ام بی تی و زره کوب بودند. در ابوعقیل مصر دارای 90 تانک تی 34 و 22 زره کوب سو100 مجهز به توپ 100 میلیمتری بود و 16 هزار سرباز نیز در همین یک منطقه مستقر بودند.
ارتش جنوب اسرائیل نیز همزمان مجبور شد برای سرکوب لشکر 20 فلسطین به طرف العریش که مهمترین شهر مصر در شمال بود نیز برود که کار را طولانی تر کرد. با اینحال با تاکتیک های ارتش اسرائیل متشکل از پنج گردان مجهز به 150 تانک ای ام ایکس 13 ساخت فرانسه و تانک های ام50 سوپر شرمن آمریکا موفق به فتح کامل این منطقه شدند.
تاکتیک مبارزه در ابوعقیل در جنگ شش روزه
حمله به منطقه ابوعقیل در جنگ شش روزه که از مهم ترین حمله های زمینی اسرائیل به حساب می آمد را شارون آغاز کرد. شارون دو تیپ را برای حمله آماده کرد، تیپ اول را از جنوب ابوعقیل و تیپ دوم را از شرق ابوعقیل فرستاد تا راه تدارکاتی شرق را نیز بسته باشد و نیرو های مصری محاصره شوند.
همزمان با فرود چترباز ها با بالگرد در بخش جنوبیتر ابوعقیل توپ خانه های جنوب این منطقه نیز توسط اسرائیلی ها نابود شد. تعدادی از بالگرد های اسرائیل سقوط کردند و نیروی چترباز اسرائیلی سرگردان و پراکنده شدند. آنها نهایتا توانستند حملاتی را بر ضد مواضع توپخانه مصری انجام دهند و کیفیت و حجم آتش را کاهش دهند.
با کاهش آتش مصری ها، نیرو های اسرائیل، به خصوص نیروی های زرهی، توانستند با محاصره کامل، شهر ابوعقیل را طی 3 روز به اشغال در بیاورند. تلفات مصر در این نبرد 4000 سرباز و 40 تانک بود که در مقابل اسرائیل تنها 33 سرباز و 19 تانک از دست داد.
مسیر حرکت نیرو ها از جنوب صحرا – جنوب ابوعقیل و شرق ان و محاصره های پی در پی نیرو های مصری تا پشت سوئز در جنگ شش روزه
استقرار اسرائیل پشت کانال سوئز
بعد از سقوط ابوعقیل، مهم ترین شهر تدافعی جنوب مصر، نیرو های اسرائیلی طی چند ساعت خود را به 60 کیلومتری کانال سوئز رساندند. با وجود برتری زرهی مصریها، به دلیل نبود نظم در ارتش نتوانستند کاری در برابر تاکتیک های محاصره های سریع ارتش اسرائیل از پیش ببرند؛ و به دلیل نبود نیروی هوایی برای پشتیبانی، ارتش زرهی مصر بسیار آسیب پذیر شده بود.
در ادامه تعداد زیادی از نیرو های زرهی مصر توسط بازوکاهای انفرادی و یا نارنجک ها توسط نیروی هوایی اسرائیل از بین رفتند. مصری ها در روز چهارم جنگ، حداقل 150 پرواز در تلاش برای حمله به نیرو های اسرائیل انجام دادند که اکثر آنها ناموفق بود.
دستور عقب نشینی ارتش مصر از سینا
همچنان برخی از واحد های ارتش مصر در سینا سالم بودند و میتوانستند مقاومت کنند و سرعت اسرائیل را به سمت سوئز بگیرند. اما هنگامی که وزیر دفاع مصر فیلد مارشال عبد الحکیم عامر خبر شکست نیرو های مصری در ابوعقیل را شنید دستور داد تا تمام واحد های نظامی مصر از سینا عقب نشینی کنند.
شکست مصر با این اقدام رسما امضا شد. نیرو های اسرائیل به راحتی باقی صحرا را تصاحب کرده و پشت سوئز موضع گرفتند. نیروی هوایی اسرائیل که دیگر کسی جلو دارش نبود ستون های عقب نشینی مصر را به کمک بمب های ناپالم مورد هدف قرار داد و تلفات وحشتناک زیادی به نیرو های مصری وارد کرد.
همانطور که اشاره شد نیرو های زرهی اسرائیل مصری ها را دور زده بودند. مصری ها پس از تلاش برای عقب نشینی با نیرو های اسرائیلی در پشت مواضع خود مواجه شدند و در هنگام عبور از بخش کوهستانی غرب سینا در 7 ژوئن تمام یگان های مصری در آن منطقه از بین رفتند.
حکیم عامر و جمال ابدالناصر – دو دوست نزدیک – عامر پس از شکست خودکشی کرد و ناصر نیز از حمله قلبی درگذشت
فرار مصری ها
از آنجا که بخش اعظم نیرو های اسرائیل تمرکز خود را بر مسدود کردن مناطق کوهستانی سینا گذاشته بودند، برخی از نیرو های مصری در مناطق دیگر توانستند با رساندن خود به کانال سوئز و رها کردن تجهیزات خود حتی بعضی از خودرو ها از ترس بمباران و طی مسیری 200 کیلومتری خود را از مهلکه فراری دهند. بسیاری از آنها از تشنگی جان باختند و بسیاری نیز تسلیم شدند.
تا پایان روز 8ام ژوئن ارتش اسرائیل بر ساحل شرقی شبه جزیره سینا مسلط شده و تنها شرم الشیخ که در جنوبی ترین منطقه در سینا قرار داشت تصرف نشده بود. نیروی دریایی اسرائیل نیرو های خود را در شمال شرم الشیخ از روز قبل پیاده کرده بود و شرم الشیخ تقریبا بدون درگیری در صبح 9 ام ژوئن به دست آنها افتاد. بدین ترتیب تا صبح 9ام ژوئن تمامی صحرای سینا به تصرف نیرو های اسرائیلی در آمد.
جنگ شش روزه در اردن
اردن چندان تمایلی برای ورود به جنگ نشان نداده بود ولی ناصر به ملک حسین، سلطان اردن گفت که طی ساعات اولیه جنگ آنها توانستهاند نیروی هوایی اسرائیل را رهگیری کنند. حسین نیز باور کرد و یک تیپ از نیرو های اردنی مستقر در کرانه باختری را برای کمک به سینا فرستاد.
کرانه باختری رود اردن در اصل جزء اردن نبود، در واقع جزوی از خاک فلسطین بود که توسط نیرو های اردنی اشغال شده بود و آنها از آن محافظت میکردند تا به دست اسرائیلی ها نیفتد. در ان زمان ارتش اردن شامل 11 تیپ با 55 هزار سرباز و 300 تانک مدرن ام48 پاتن ساخت امریکا بود و 46 هزار نفر نیرو و 270 تانک اردنی یعنی نزدیک به 90 درصد ارتش اردن در کرانه باختری حضور داشت.
ارتش اردن در آن زمان در جهان عرب به عنوان لژیونر حساب می آمد و ارتشی آموزش دیده و منضبط بودند ولی نیروی هوایی اردن بسیار ضعیف و کوچک بود. هانتر های اردن اگرچه از نظر تکنولوژی و توانی برابر با اورگان یا میسترال های نیروی هوایی اسرائیل بود ولی به هیچ عنوان قابل قیاس با میراژ 3 نبود.
حملات اسرائیل و پیشروی ها در اردن در روز های 5 تا 7 ژوئن
آغاز جنگ شش روزه در اردن
200 تانک اسرائیلی در 8 تیپ همراه با نیروی پیاده اسرائیل به مقابله با اردن آمدند. دفاع از ورود اردنی ها به خاک اسرائیل مهم ترین مسئله جنگ شش روزه برای اسرائیل بود زیرا اردن منظم ترین و آموزش دیده ترین ارتش جهان عرب بود و فاصله این ارتش تا بیت المقدس 8 کیلومتر و تا تل آویو تنها 25 کیلومتر بود. از این رو ارتش اردن بزرگ ترین تهدید برای اسرائیل به شمار میرفت.
برنامه اسرائیل در ابتدای جنگ شش روزه این بود که اسرائیل آنقدر ایستادگی کند تا ارتش اصلی از صحرای سینا بازگردد و به کمک جبهه اردن بیاید. ارتش اردن از آنها هم از نظر تعداد و موقعیت بهتر بود و حتی از کمک ارتش عراق نیز بهره میبرد. در شروع جنگ نیروی هوایی اردن تلاشی برای بمباران اسرائیل کرد که تنها به آسیب های کوچکی به زیر بناها و کشته شدن یک نفر و از بین رفتن یک هواپیما ترابری ختم شد.
شکست اردن در چنگ شش روزه
با اینکه ارتش اردن در حمله به مواضع اسرائیل تعلل کرد اما آتش توپخانه آنها به طرز مرگباری بر سر بیتالمقدس میریخت و باعث کشته شدن 20 اسرائیلی و نابودی 900 ساختمان شد. در 6 ژوئن دو فرودگاه اصلی اردن زیر اتش قرار گرفت و پیش از اردن اسرائیل حمله به نیرو های حریف خود را شروع کرد.
تیپ های مردای خای و هارل نیز با همان استراتژی محاصره های سریعی که علیه مصر به کار رفت از شمال و بیت المقدس نیرو های اردنی شهر را به محاصره کشاندند و در نهایت نیرو های اردنی از شهر خارج شدند.
پس از آن دیگر دست اسرائیل باز بود و تا 7ام ژوئن تیپ هارل تا رام الله پیشروی کرد و نیرو های اردنی سعی بر تقویت نیرو های خود از اریحا کردند اما توسط نیروی هوایی اسرائیل مورد حمله قرار گرفتند و دچار تلفات شدند. نیرو های زرهی اسرائیل پس از درگیری تانک های amx13 از طرف اسرائیل و M48 از طرف اردن توانستند که این شهر را نیز اشغال کنند. در نهایت تا پایان 7ام ژوئن ارتش اردن به کل از خاک فلسطین خارج شد و شکست خورد.
پایان جنگ شش روزه
تا 10 ژوئن اسرائیلی ها با اینکه در ابتدا در 8 ژوئن نتوانسته بودند که بلندی های جولان را بگیرند، به دلیل فرار و ترک مواضع ارتش سوریه در پی شنیدن اخبار پیروزی های پی در پی اسرائیل، توانستند تقریبا بدون مقاومت این بلندی ها را نیز به کلی تصرف کنند و نگه دارند. این بلندی تا به امروز تحت تصرف اسرائیل است. این در صورتی بود که ارتش اسرائیل شامل 2 تیپ بود و سوریه شامل 9 تیپ با تمامی تجهیزات کافی و در مواضعی دفاعی صعب العبور قرار داشت.
پس از فتح جولان و پس از چند ساعت آتش بس امضا شد و اسرائیل پیروزی بسیار بزرگ شش روزهای را به دست آورد. در نقشه اسرائیل تا 300 کیلومتر در جنوب ، 60 کیلومتر در شرق و 20 کیلومتر در شمال پیشروی کرده بود. سازمان ملل در 1967 طی قطعنامه 242 خواهان خروج اسرائیل از سینا شد که ابتدا اسرائیلی ها زیر بار نرفتند اما با پیمان کمپ دیوید و به رسمیت شناختن اسرائیل توسط مصر و اردن، این خاک ها به مصر بازگشت.
پیشروی ها در بلندی های جولان در روز 9 و 10 ژوئن
منابع
- جنگ شش روزه : اثر غلامرضا نجاتی
- جنگ شش روزه ژوئن 1967 : اثر میشل بی اورن
- جنگ شش روزه : اثر گای لارونفاکس بتز
- بر فراز دیمونا – قمار شش روزه شوروی : نوشته ایزابلا گینور و گایدن رمز
- گزارش های خبری و مصاحبه های موجود
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟