قرارداد دارسی

قرارداد دارسی

در آغاز قرن بیستم، ایران تحت سلطنت مظفرالدین‌شاه قاجار قرار داشت. سلطنت او از سال ۱۸۹۶ میلادی آغاز شد و تا سال ۱۹۰۷ ادامه یافت. در این دوره، ساختار سیاسی ایران مبتنی بر سلطنت مطلقه بود و قدرت اجرایی در دست شاه و دربار قرار داشت. دولت مرکزی با مشکلات مالی گسترده مواجه بود و برای تأمین هزینه‌های جاری، از جمله سفرهای خارجی شاه، به دریافت و واگذاری امتیازهای اقتصادی به اتباع خارجی روی آورد.

اقتصاد ایران در آن زمان عمدتاً کشاورزی بود و صنایع مدرن در کشور شکل نگرفته بودند. درآمدهای دولت از منابعی مانند مالیات زمین، گمرک، اجاره‌ی معادن و امتیازهای تجاری تأمین می‌شد. در همین دوره، نفوذ سیاسی و اقتصادی روسیه در شمال ایران و بریتانیا در جنوب کشور افزایش یافته بود. این دو قدرت، از طریق اعطای وام، تأسیس بانک‌ها و دریافت امتیازهای اقتصادی، نقش فعالی در امور داخلی ایران ایفا می‌کردند.

در مناطق جنوب غربی ایران، به‌ویژه در نواحی مسجدسلیمان، قصرشیرین و دالکی، منابع طبیعی مانند نفت، قیر و گاز طبیعی به‌صورت محدود و سنتی مورد استفاده قرار می‌گرفتند. بهره‌برداری از این منابع بیشتر به‌صورت محلی و غیرصنعتی بود و دولت مرکزی آن‌ها را به‌صورت اجاره‌ای به افراد واگذار می‌کرد. هیچ ساختار صنعتی یا سازمان‌یافته‌ای برای استخراج و صادرات این منابع وجود نداشت.

قرارداد دارسی – زندگی‌نامه مختصر ویلیام ناکس دارسی

ویلیام ناکس دارسی در سال ۱۸۴۹ میلادی در شهر نیوتن آبوت در جنوب غربی انگلستان متولد شد. او در جوانی به استرالیا مهاجرت کرد و در آن‌جا با سرمایه‌گذاری در معادن طلا، به ثروت قابل‌توجهی دست یافت. دارسی در دهه‌ی ۱۸۹۰ به یکی از چهره‌های شناخته‌شده در حوزه‌ی سرمایه‌گذاری منابع طبیعی تبدیل شد و در زمینه‌ی استخراج فلزات و انرژی فعالیت داشت.

در اواخر قرن نوزدهم، با افزایش اهمیت نفت در صنعت و حمل‌ونقل، دارسی به دنبال فرصت‌هایی برای سرمایه‌گذاری در منابع نفتی خاورمیانه بود. از طریق واسطه‌هایی مانند آنتوان کتابچی، با دربار ایران ارتباط برقرار کرد. در سال ۱۹۰۱ میلادی، ویلیام دارسی وارد مذاکره با دولت ایران شد و در نهایت موفق به دریافت امتیاز انحصاری اکتشاف، استخراج و فروش نفت و گاز طبیعی در بخش عمده‌ای از خاک ایران گردید.

در تاریخ ۲۸ مه ۱۹۰۱ میلادی (۷ خرداد ۱۲۸۰ خورشیدی)، مظفرالدین‌شاه قاجار امتیازنامه‌ای را در کاخ صاحب‌قرانیه تهران امضا کرد که به موجب آن، حق انحصاری اکتشاف، استخراج، پالایش، حمل‌ونقل و فروش نفت، گاز طبیعی، قیر و موم طبیعی در سراسر ایران—به‌جز پنج استان شمالی—به مدت ۶۰ سال به ویلیام ناکس دارسی، سرمایه‌دار بریتانیایی، واگذار شد.

‍ قرارداد دارسی – بر اساس مفاد این قرارداد، دارسی در قرارداد دارسی موظف بود:

• مبلغ ۲۰ هزار لیره نقدی به دولت ایران بپردازد
• ۲۰ هزار لیره سهام شرکت بهره‌برداری را به ایران واگذار کند
• ۱۶ درصد از سود خالص سالانه شرکت را به‌عنوان حق‌الامتیاز به دولت ایران پرداخت کند
• پس از پایان دوره ۶۰ ساله، تمام دارایی‌های شرکت در ایران و خارج از آن به دولت ایران منتقل شود

پس از امضای قرارداد دارسی، دارسی با تأسیس شرکت‌هایی برای عملیات فنی و مالی، فعالیت‌های اکتشافی را آغاز کرد. نخستین تلاش‌ها در مناطق قصرشیرین، دالکی و شوشتر انجام شد، اما نتیجه‌ای نداشت. در نهایت، در ۲۶ مه ۱۹۰۸ میلادی، پس از هفت سال تلاش و رسیدن به مرز ورشکستگی، در منطقه مسجدسلیمان، نخستین چاه نفت ایران فوران کرد. این کشف، نقطه‌ی آغاز صنعت نفت در ایران و خاورمیانه بود.

در پی این موفقیت در قرارداد دارسی، شرکت نفت ایران و انگلیس (AIOC) در بریتانیا ثبت شد و بهره‌برداری صنعتی از نفت ایران آغاز گردید. بخش عمده‌ای از نفت استخراج‌شده به بریتانیا صادر می‌شد و در خدمت ناوگان دریایی و صنایع این کشور قرار گرفت. در سال ۱۹۱۴، دولت بریتانیا ۵۱ درصد از سهام شرکت را خریداری کرد و آن را به شرکت ملی نفت بریتانیا تبدیل نمود.

در سال ۱۹۳۲، رضاشاه به دلیل نارضایتی از نحوه‌ی پرداخت سهم ایران، قرارداد دارسی را لغو کرد. اما پس از تهدید بریتانیا و میانجی‌گری بین‌المللی، قرارداد جدیدی در سال ۱۹۳۳ میان ایران و شرکت نفت انگلیس منعقد شد که مفاد آن تفاوت‌هایی با قرارداد اولیه داشت.