زندان و تبعید خمینی، چرا شاه آیت الله خمینی را اعدام نکرد؟

در سال های اخیر این پرسش که چرا شاه آیت الله خمینی را اعدام نکرد بسیار مطرح می‌شود؛ خصوصا توسط کسانی که مخالف وقوع انقلاب در سال ۱۳۵۷ هستند و این اقدام را سد بزرگی در برابر وقوع انقلاب می‌دانستند. در این پست فارغ از موضع‌گیری های سیاسی به دلایل زندان و تبعید خمینی به جای اعدام از سوی شاه می‌پردازیم.

چرا شاه آیت الله خمینی را اعدام نکرد؟ – قیام ۱۵ خرداد و بازداشت آیت الله خمینی

اولین رویارویی جدی خمینی با شاه بر سر برگزاری انتخابات شوراهای استانی در سال ۱۳۴۱ بود. او در طی تلگرافی به اسدالله علم نخست وزیر وقت چنین انتقاد کرد که باید قید رجولیت در مقررات رای‌گیری ذکر شود و به حذف سوگند قرآن برای وکلای شورای استانی اعتراض کرد. او همچنین تهدید کرد که در برابر مسائل شرع سکوت نخواهد کرد و حکومت با مخالفت سرسخت آخوند ها مواجه خواهد شد. علم نیز تحت فشار ایده انتخابات را موقتا رها کرد. این اتفاق موجب جسارت بیشتر خمینی در انتقادات شد.

خمینی سپس به لوایح شش‌گانه انقلاب سفید، سو مدیریت و فساد و روابط با اسرائیل اعتراض کرد. تا جایی که رفراندوم بهمن ۱۳۴۱ را نیز تحریم کرد. چندی بعد شورش های ایلات قشقایی در اعتراض به اصلاحات ارضی به قم نیز کشیده شد. در ۲ فروردین ۱۳۴۲ نیرو های امنیتی به مسجد و مدرسهٔ فیضیه قم، که مرکز فعالیت های سیاسی قم بود، حمله کردند. این حوادث باعث شد تا ۱۳ خرداد همان سال که مصادف با روز عاشورا هم بود، خمینی بر منبر فیضیه حکومت را محکوم کند و مردم را به قیام دعوت کند.

_{خمینی در حال سخنرانی در مدرسۀ فیضیه قم}

خیلی زود در ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ به این دعوت پاسخ داده شد و منجر به قیامی خونین در پایتخت و برخی شهر ها شد. این قیام در اصل زمانی رخ داد که درست دو روز پس از سخنرانی خمینی در مدرسهٔ فیضیه ماموران امنیتی او را بازداشت کرده و حبس کنند.

در جریان این قیام ده ها هزار معترض با پلاکارد های منقش به چهره خمینی بر دست و با فریاد هایی علیه شاه به خیابان های نزدیک بازار و دیگر محله های تهران ریختند و شیشه‌های مغازه ها را شکستند و بانک ها و سینما ها را آتش زدند و به ایستگاه های اتوبوس و ایستگاه های پلیس و ساختمان های دولتی حمله بردند. کارخانهٔ پپسی و تاسیسات رادیویی ایران از جمله مکان هایی بودند که سوزانده شدند. همچنین عده‌ای از معترضین با چماق و چاقو راهی کاخ شاهنشاهی مرمر که دفتر کار شاه بود، شدند.

در پاسخ فرماندهی نظامی تهران حکومت نظامی اعلام کرد و ماشین های نظامی، تانک ها و تیربار ها به همراه هزاران سرباز وارد خیابان ها شدند و سپس بر معترضین آتش گشودند. در طی دو روز مبارزه حداقل ۱۲۵ نفر کشته شدند (هر چند که برخی منابع تا ۴۰۰ نفر را هم ذکر می‌کنند). پس از این وقایع خمینی را حدود دو ماه در یک پادگان در تهران و هشت ماه در حبس خانگی نگه داشتند. علی رغم این که تعدادی از مسئولان شورش محاکمه و اعدام شدند، خمینی که ظاهرا ابراز پشیمانی هم نکرده بود در اسفند ۱۳۴۲ به قم بازگشت.

چرا شاه آیت الله خمینی را اعدام نکرد؟ واکنش ها به زندان و تبعید خمینی

پس از قیام پانزده خرداد شمار دیگری از روحانیون از جمله آیت الله طباطبایی، آیت الله شیخ بهاء الدین محلاتی، آیت الله سید عبدالحسین دست غیب و حجت الاسلام سید مهدی دست غیب بازداشت شدند. اسدالله علم در مصاحبه‌ای با مطبوعات خارجی اعلام کرد که پانزده نفر از بزرگترین پیشوایان مذهبی به زودی تسلیم محکمهٔ نظامی خواهند شد و محکمهٔ نظامی ممکن است معنی مجازات اعدام را داشته باشد.

شاه هیچگاه به طور علنی اعلام نکرد که قصد اعدام آیت الله خمینی و دیگر روحانیون را داشته است. شاه در طی یک سخنرانی چند روز پس از قیام ۱۵ خرداد گفت: این اقدامات و تمام این تلاش ها یک میلیمتر از سرعت سیر ترقی، و انقلاب ما را نمی‌تواند کُند کند.

آنچه که به نظر می‌رسد این است که اعدام این روحانیون به عنوان یک گزینه نزد شاه و اطرافیانش مطرح بوده است. احتمالا یکی از عوامل موثر در منصرف شدن شاه سیر عظیمی از نامه ها و تلگراف ها از سوی علما و روحانیون ایران و خارج از ایران در اعتراض به این بازداشت ها بود.

آیت الله محمدهادی میلانی در یک تلگراف به شاه نسبت به دستگیری خمینی اظهار تاسف کرد و گفت کاش اولیای امور از واقعهٔ کربلا عبرت گرفته و دست به چنین عملی نمی‌زدند. آیت الله روح الله کمالوند به تهران رفت و در ملاقاتی با شاه نسبت به بازداشت روحانیون ابراز نگرانی کرد. آیت الله سید کاظم شریعتمداری نیز از شاه تقاضای بخشش خمینی را کرد و او را از پیامد های وخیم اعدام چهره هایی مانند خمینی بر حذر داشت.

چرا شاه آیت الله خمینی را اعدام نکرد؟ – آزادی و تبعید آیت الله خمینی

در مرداد ۱۳۴۲ خمینی از زندان آزاد شد و در خانه‌ای خصوصی به حبس خانگی افتاد. ساواک در یک اعلامیه بیان داشت:

در اسفند ۱۳۴۲ روی کار آمدن دولت آشتی‌جوی حسنعلی منصور در آزادی خمینی و بازگشتش به قم موثر افتاد. بر خلاف آنچه در اعلامیه ساواک مورد انتظار بود خمینی باری دیگر فعالیت های سیاسی را آغاز کرد. به مانند گذشته خمینی حکومت را به همدستی با اسرائیل، فساد، اجرا نکردن بند ۲ متمم قانون اساسی و از همه مهمتر اجرای کاپیتولاسیون محکوم کرد.

بند امتیاز کاپیتولاسیون به درخواست ایالات متحده در توافق‌نامه‌ای گنجانده شد که آمریکا اعطای وام ۲۰۰ میلیون دلاری برای بازسازی ارتش ایران که مدت‌ها مورد مذاکره بود را موکول به تصویب آن کرده بود. رده های بالای دولت ایالات متحده، حق اخلاقی خود می‌دانستند که در قبال این وام هنگفت و مستشاران نظامی خبرهٔ همراه آن، مصونیت حقوقی پرسنل آمریکایی در کشوری مانند ایران را طلب کنند کشوری که از نظر آمریکاییان دچار نزاع‌های مذهبی و احساسات ضد آمریکایی بود و آنان عدالت نظام قضایی در ایران را که بیشتر در دست رهبران دینی بود، قبول نداشتند.

ادامهٔ فعالیت های سیاسی آیت الله خمینی و مخالفت او با کاپیتولاسیون باعث شد تا همزمان با تصویب وام آمریکا کماندو های ارتش خانهٔ او را محاصره کرده، او را مستقیما به فرودگاه تهران برده و به ترکیه بفرستند. ساواک در اعلامیه‌ای در رادیو بیان داشت:

از آن پس خمینی چهارده سال دیگر را در تبعید سپری کرد. یک سال بعد به عراق فرستاده شد و تا مهر ۱۳۵۷، هنگامی صدام حسین او را اخراج کرد، در عراق باقی ماند. سپس به روستای نوفل لوشاتو در فرانسه رفت و ۱۲ بهمن به ایران انقلابی بازگشت.

_{آیت الله خمینی در ترکیه}

در اینجا این پرسش باری دیگر اهمیت پیدا می‌کند که چرا شاه آیت الله خمینی را اعدام نکرد؟ اگر شاه به جای زندان و تبعید خمینی او را اعدام می‌کرد، احتمالا تاریخ ایران مسیری دیگری را می‌پیمایید. احتمالا دلیل این که شاه زندان و تبعید خمینی را به جای اعدام اتخاذ کرد ترسش از تشکیل ائتلافی بزرگ از علما و مذهبیون بر علیه حکومت با اعدام خمینی و دیگر روحانیون مخالف بود. چنان که پیشتر بازداشت خمینی منجر به یک قیام خونین شده بود.

در عوض شاه چنین تصور می‌کرد که با زندان و سپس تبعید خمینی به ترکیه، کشوری لائیک با قوانین سختگیرانه مذهبی و سپس عراق در کنار روحانیون محافظه‌کار نجف به تدریج شور مبارزه در او از بین برود و مردم ایران وجود یک مخالف سرسخت مذهبی را فراموش کنند. این که آیا وقوع انقلاب ۱۳۵۷ ناگزیر بوده یا نه موضوعی است که پیشتر به آن اشاره کرده بودیم. نظر شما چیست؟ چرا شاه آیت الله خمینی را اعدام نکرد؟